Site Banner
Site Banner
C. THUAMLUAIA
ZORAM NIPUI Essay han chhiara rilrua lo lut nghâl chu `Mi fate hian thu an lo thiam mang e,` tih hi a ni. Nipui chu kum tinin kan paltlang ziah a, a danglamna leh a nawmna pawh ngaihtuah hauh lovin kan her liampui mai mai thin. Pangpar mawi tak kan hmuh pawhin `a mawi hle mai a` tih satliah bak kan sawi zui lo fo. Pangpar pawh mawi ti hauh lo khawpa rorumte pawh awm theih niawm tak a nia. Mahse ZORAM NIPUI han chhiar meuh chuan chung ang dinhmun atang chuan min hruaichhuak a, pangpar mawi ti ngailo pawhin mawi ti lo thei lo tur khawpin min siam a; he leia thil tinrengte hi a mawina leh a thatna min hmuh zualtir khawpin ngaihtuahna a chawk tho thei a ni. Thinghnah tla kawlh mai mai pawhin lunglęng ngai hauhlo pawh lunglengin a kurtir ngei ang tih tur khawpin C.Thuamluaia hian a chhep thiam a ni.
Chutiang mi chu 1922 khan Telrang khuaah unau 5 zinga naupang ber dawttu ni turin a lo piang a. A pa chu Lalnghinga a ni a, a nu chu Darlianchhingi a ni. Kum 4 mi lek a nihin 1926 khan Lunglei ah an pęm ta a, awmhmun an bengbel zui ta nghe nghe a ni.
A chanchin kan hre tam lo naa a kutchhuak atanga en hian mi lehkha thiam thei tak anih a rinawm. Middle School thlengin Serkawn-ah a zir a; High School chu Shillong-ah zovin Calcutta atangin I.A a zo leh a. 1950 khan St.Edmund’s College, Shillong atangin B.A a zo leh a; eitling a lo ni ta bawk a, zirna pangngai chu a chhunzawm ta lo.
Thuziak lamah hian engtik-ah nge bul a tan tih hriat a har hle a. Calcutta-a I.A a zirlai a a ziak niawm tak a chhuidawn theih thawnthu ngaihnawm tak ENGTIN AWM TA ZEL ANG MAW? tih chu a ziak a, hei hi a thuziak hmasa pawl nia ngaih a ni.
A lehkha zir lai hian a rilru pawha fîmin thu leh hla lama a rilru puthmang insiam lai ber ni hialin a lang. ZORAM NIPUI- tih pawh hi Shillong-a B.A a zir laia a ziak a ni. Hetih laia Thanpuii Pa leh Zikpuii Pa te nęna an han in chhem-alh tawn tak tak mai chu Mizo Literature-ah hian an thawh hlâwk hle a ni. B.A a zawh veleh hian Lunglei High School-ah Headmaster a ni nghal a; ;kum 1956 thleng a thawk a. Chumi hnuah Politics-ah lutin kum 1957 khan chhim bial MLA atân thlan a ni nghe nghe a. MLA anih lai hian Saiha High School din a ni a, a hnarkaitu berte zing ami niin Headmaster-ah a tangzui ta nghe nghe a ni.
Hlaphuah thiam Lalzova farnu Siamliani chu nupui ah a nei a, fanu hlir pali an nei. May 29,1959 zâna a zanriah eikham chu luhai in a tlu thuta a chenna in Lunglei ah a boral.
A thuziak atangtea han chhui han chhui hian C.Thuamluaia hi mi lungleng thei tak niin a lang. Mahni ram chhuahsan a ramdanga han awm meuh chuan lung hi a leng duh reng a; ani pawh hi a rilru kalding that hun lai tak leh thu leh hla lama a rilru insiam hun lai hi Zoram pawna a khawsak vang pawh hi a ni ang e; a lunglęn theih em na chhan hi ramdang atanga Zoram han thlir a, duhthawh a nat theih tehlul nen, C.Thuamluaia hi chuan khawvel hmundang khawiah pawh awm ila, Zoram leilung bâka thlâkhlelh tur a awm lohzia ropui takin a puangchhuak a, a fakawm hle mai. Chuti chungin Zofate hmasawnna tura a duh ber, tawng tih hmasawn nana tih theih a neih tlemzia leh a tulzia tilang turin TAWNG HMASAWN NAN tih thu ngaihnawm tak a ziak a. Mithiamte chochhuak thei tur khawpin a duhthawha, a tulzia hre siin, `Ngaihtuahna tha inpek aia rohlu ka dawn chhuak zo si lo…..!` a ti vawng vawng mai a ni.
A kutchhuak tin deuhthaw ah hian lungleng tih tawngkam a hmang hnem hle a; he tawngkam chiah hi a hman loh pawhin a lunglenthlak zawng takin tawngkam a chhep chhuak thin a ni. Zaithiam leh thiamloh pawh a ni lo, mi lungleng theite chuan hla hi an ngaina tlangpui a, thawnthu a ni emaw, essay a ni emaw thu tluang pangngai ani emaw hla chang a zeh lohna hi a vanghle. Chu chuan hla a ngainatzia leh a lunglen theihzia a tilang chiang hle. B.A a zirlai vel hi a ni mai thei e, HMANLAI MIZO HLATE tih a ziak nghe nghe a ni.
A mizia hi tawngkam khatin hrilhfiah tur ni tase, `Mi lungleng thei tak a ni,` tiin kan sawi ngei ang. Chu chu a thuziak atanga kan hmuh dan a ni. Chutak chu a kutchhuak ti ropuitu leh ti hlutu, Mizo Literature ti hausatu a ni si.
A danglamna em em mai chu engpawh ziak se, ngaihnawm tak, mam tha zet, tawng bungrua hausa hle si, lunglen thlak riau, a thuziak chhiartute chu a tak rama chentir loh theih loh turin a ziak thiam a ni. Chhiar tawh chuan chhiar zawh hma a dah phal chi rual hi a ni lo.
Mizo nun leh zia ropui taka lanchhuahtirin hmasawnna tura mi chawktho zawnga khalh lutin kan ram nawmzia min thlirpui a, hringnun hlutzia chiang taka tarlangin nungcha thing leh mau, chhehvel (environment) humhalh duh hialna thinlung min puttir thei a ni. ZORAM NIPUI tihah chuan tihian a’n chhepchhuak a, ‘... chemtum nen, a nih loh leh engmah kah tum lovin laiphir nen chhuak mairawh. Kal la, ral lehlam ah ramar pate chu khuang ek ek mahse bengkhawn suh. Thingbuk hlim hnuaiah thutsan la, khawvel mawizia te, ropuizia te, dawn vel la, Siamtu, chung Pathian pawh ilam anih chuan i chhut thei ang. Ramar pa tuaitir, hel lai nei, khawvel nun la thlahlel tak mai te chu lo awm ve mai maiang hmiang; khawvel a mawi nuam a, Zoram ngeiah i chen alawm! Sava thenkhat te chu pahnih lek lekin, khawhar ve awm takin an thlawk lep lep thin ang a, mahse an te em a, chhungtlai an tling lova, I kap dawn si lo. Tho la, fang zel la, chul hlui lamte va fang teh, Pu Rokunga’n 'Lawmrual' a phuahna chang tawp ber kha engmahlo maiah a siam hlei nem. Dik takin, dik kumkhua zel mai turin, ‘Tuk ram chul hnu’ an lo chang a, a lo ro rim rem ang a; vathu thlawk velte I hmu ang a, khawiahnge an fuk tiin I mitin I chhui ang a, vauva thingkung pakhat tangro ah an fu ang a, hram chungin an her liai liai anga, hawi hrek hrek chung zelin an han mim-sir-i-kut ang a, tichuan I buai mangang ang a, ‘A ni tak maw, Lawmi, an chul zo ta,’ i ti dawn a ni. Aw Thanghniang, a va pawi dik tak em!
En teh khu maw…
Kan tuanna chul hnu,
Mimsirikut thuvate’n zai an awi!!
Hei aia Environmental Campaign-na thuziak tha hi a awm thei dawn em ni le? A mawi chiang a ni.
Tawngkam hnih-khat lek, awmze thui tak nei hman dan a thiam riau a, a tawng bungraw hausakzia a tilang hle. LEITLANG DINGDI tiha beauty chungchang a sawina a hlawm khat chauh han lachhuak ila : …; taksa leh nungchang, pianphung leh rilru a that famkim loh chuan beauty tak tak a awm thei lo. Nula hmeltha em em pawh a nungchang a bawraw hle thei, nungchang tha eltiang pawh a hmel a chhe runthlak hle thei bawk. An nungchang thu tha sawmthum mahse, mawngtam thaw vawih emaw, sakruangngau pian ti-awt nu chuan beauty chu a hlat viau si ang. A chiang tha in a thu a hausa hle mai.
SIALTON OFFICIAL-ah chuan a bul lamah tihian a ziak bawk a, `…mahse he thil te hi chuan ka hriatrengna hmun hi nghet takin a luah a, ka hre reng thin a; nghilh ni ka nei lova…` Thu thuhmun, a theihnghilh theih loh thu tawngkam hrang chi thumin sentence khatah nalh takin a hmang thiam a; thu uarna mawi tak, ngaihtuahna riltak atanga lo chhuak anih loh chuan thiam chi pawha ni love.
Tawng dang aia Mizo tawng chungchuanna tak, double adverb kan neih hi hmanthiam chuan mawi tak, fiah tak, tawite sia awmze ril tak neihtir thei a ni a; ani hian a hmang tha hle. Chu chuan a thuziak a ti ngaihnawm a, ninawm si lovin a sawi tum a tichiang zual thin.
‘Romei chhum a lo zam tan den den a…’
‘Romei chhum lo zam velte hi lunglenna vawng vawng a ni.’
‘Sava tete ten hlim em emin thing an tlan a, an ri sep sep a.’
‘Muang taka khuangpui ri chhuk chhuk kara seki inkhawng buk buk zawng….’
‘Chhim lam atangin lamlian chu a zel phei rawi rawi a…,’
‘Tlaiah naupang te’n Bawna ei atan buhpawl an pu haw lek lek a.’
‘A pawisa ngahzia chu tangkarua ngawt pawh pa pathum zawn zo chawr chawr ani,’
‘Thli chu a hrang ngang mai a, … an puante a chhem hlim vawk vawk a, … nui hawr hawr zel chungin…,’
‘Romei zam karah savate khawhar awm takin an thlawk lep lep a,… mau hmun karah ramar pa tuaitir (Ka rei…hellai nei em ni!) alo khuang ek ek a,’
‘Khaw pumpui chu a ri ta sung sung a,’
Thu leh hla a Mizote chawikang a ngaihtuahna fir tak neihtir a, thawnthu phuah lama sulsutu zing ami chuan a thiam, a fin, a theihnate zofate tana a hman mek laiin Lunglei a ama chenna In ah May 29,1959 zana a zanriah eikham chu luhai in a tlu thut a, ZORAM NIPUI, a thlakhlelh em em chu kumkhuaa chen leh ngai tawhloturin a chhuahsan ta ani. Kum 37 chauh he leiah dam mahse sulhnu tha tak min hnutchhiah a, ‘A thlanlung ziak bo vin a awmna hre tawhlo mah ila, a kutchhuakte erawh chu engtikahmah zofate thu leh hla khawvel ah a bo ve dawn lova, thangthar zel ten ngaihlutakin an vawng reng ang a, Mizo thu leh hla chhui leh zirna apiangah dinhmun zau tak a luah kumkhua dawn ani.’
A KUTCHHUAKTE
Essay
1. Tawng Hmasawn Nan 2. Hmanlai Mizo Hla 3. Kan Nun Khuarei An Chang Tur Hi 4. Zoram Nipui 5. Pu Hanga Leilet Veng
Thawnthu
1. Leitlang Dingdi 2. Sialton Official 3. Engtin Awm Ta Zel Ang Maw
tihte leh saptawngin,
1. The Disaster 2. Christian Festival 3. The Days That Followed
tihte a nia. A ziak ngei a ni tih hriat si, hmuh hleih theih tak lohte chu :- 1. Chawngtinleri puan thin tlang 2. Lakher Chanchin 3. Post War and Pre-War of Assam 4. Heavenly Sinner 5. Mizo Lalho Inkhawmpui (Drama).
Copyright © 2011
Information & Publicity Sub-Committee
Mizo Hlakungpui Mual